Belangenverstrengeling

“Ik ben een enorme voorstander van samenwerking tussen bedrijven, wetenschap en overheid. Maar ik vind dat de keerzijde daarvan transparantie is.” Die uitspraak deed minister Schippers van Volksgezondheid in een debat over belangenverstrengeling bij wetenschappers die de overheid van advies dienen, maar ook wel eens samenwerken met farmaceutische bedrijven (zie ook pagina 2 van dit blad). Die belangendiscussie is al zo oud als de weg naar Rome. Diverse politieke partijen streven nog altijd naar een situatie waarin adviseurs volkomen los staan van bedrijven. Dat gaat echter ten koste van de kwaliteit van de adviezen, omdat juist samenwerking vaak leidt tot de beste inzichten. In Nederland heeft de discussie inmiddels ook een gezicht gekregen, of eigenlijk twee gezichten: die van viroloog Ab Osterhaus en RIVM-voorzitter Roel Coutinho. Beiden behoren tot de belangrijkste adviseurs waar het gaat om bijvoorbeeld de griepvaccinatie. Zeker in het afgelopen jaar zijn ze bekende Nederlanders geworden. HP/De Tijd opperde deze maand dat het alleen daarom al tijd is voor een nieuwe ‘griepgoeroe’, omdat ze, vooral op belangengebied, de schijn tegen zouden hebben. In deze dialoog komt Coutinho in het geweer tegen GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman. Zij vindt dat de advisering aan de overheid nu omgeven is van schimmigheid. Coutinho meent dat er voldoende interne controle is om tot een objectief en wetenschappelijk deugdelijk advies te komen.

Linda Voortman

De politiek heeft grote vragen bij de werking van het griepvaccin. Volgens berichten in de media is het helemaal niet duidelijk of het vaccin wel werkt en is de rol van belanghebbenden uit de farmaceutische industrie onduidelijk. Linda Voortman (GroenLinks) en Khadija Arib (PvdA) voelden in een vragenuurtje minister Schippers van VWS aan de tand over de prik die jaarlijks aan miljoenen mensen wordt gegeven. Linda Voortman: “Wat GroenLinks betreft gaat er kritisch bekeken worden of dat vaccin wel werkt.”

“Wij worden regelmatig benaderd door mensen die zich zorgen maken over de griepprik. Tel daar bovendien bij op dat deze prik veel kost: 55 miljoen euro per jaar. Als politicus moet je je steeds afvragen of het geld dat je erin steekt daadwerkelijk meerwaarde heeft. Het is daarom ook goed dat nu de vraag voorligt of het griepvaccin nog werkzaam is. Op het moment van invoering werd de werkzaamheid verondersteld. Wel moet je steeds kritisch kijken of die veronderstelling nog terecht is. Nu lijkt er een redenatie te zijn van ‘baat het niet, dan schaadt het niet’. Maar dan ga je voorbij aan de kosten.”
Er worden grote vraagtekens gezet bij de werkzaamheid van het griepvaccin. Zo wordt gesteld dat de griepprik juist voor de groep die in het vaccinatieprogramma is opgenomen, geen voordeel biedt. “Zembla liet onlangs zien dat onder de gevaccineerden het aantal zieken niet per definitie lager was dan onder niet-gevaccineerden. Een aantoonbaar verschil leek er niet te zijn. Ik wil daarom goed onderzocht hebben wat nu echt de werkzaamheid van het vaccin is.”

Goede afweging
“Zomaar stoppen met het programma willen wij niet. Daar moet een goede afweging aan vooraf gaan. En daar is onderzoek voor nodig. Maar vooralsnog vinden we een dubbelblind onderzoek ethisch niet verantwoord. Wij vinden dat mensen geïnformeerd aan zo’n onderzoek mee moeten kunnen doen. Wat ons betreft is de enige manier die ik zie om zo’n onderzoek uit te voeren, vooraf mensen de keuze te geven of ze in het blinde onderzoek stappen of dat ze sowieso het ‘echte vaccin’ willen. Verder kan ook op andere manieren onderzoek gedaan worden naar de werkzaamheid, door de mensen die de griepprik krijgen te volgen en te toetsen of zich bij deze groep griepklachten voor doen. Of er een nieuw griepvaccin kan en moet komen, zal moeten blijken uit nader onderzoek. Bij de overweging over een nieuw griepvaccin moet volledige openbaarheid bestaan in het onderzoek, het advies en de besluitvorming. Bij alle partijen moet de schijn van belangenverstrengeling worden voorkomen.” Belangenverstrengeling was een ander belangrijk onderwerp van het vragenrondje aan de minister. De besluitvorming rondom het vaccin zou beïnvloed worden door de farmaceutische industrie. Dat is geen wenselijk situatie, vindt Linda Voortman. “De Gezondheidsraad, en daarmee ook het ministerie, laat zich adviseren door deskundigen over welke vaccinaties in het programma moeten. De farmaceutische industrie laat zich ook adviseren door deskundigen. Bij sommige mensen leidt het tot vraagtekens als iemand zowel de Gezondheidsraad als de farmaceutische industrie op hetzelfde moment van advies voorziet. Ook voor de deskundigen is het niet prettig als er dergelijke vraagtekens gezet worden bij je motieven.”
“Het beste zou zijn als men niet tegelijkertijd beiden adviseert. Aan de andere kant realiseren we ons ook wel dat dit niet altijd mogelijk is als het gaat om heel specifieke deskundigheid. Dus pleiten wij voor volledige transparantie over (neven-)functies van adviseurs en vinden we dat zij geen financieel belang mogen hebben bij adviezen aan de minister waaraan ze zelf hebben meegewerkt.”

Dure vaccins
De discussie over het vaccin is onder anderen aangezwengeld door de paniek rond de Mexicaanse griep. Op advies van deskundigen kocht de Nederlandse overheid miljoenen dure vaccins in, die achteraf niet nodig waren. Voortman: “Juist rond de besluitvorming over deze griepvaccins is veel onduidelijkheid ontstaan over de rollen van de mensen die bij de besluitvorming betrokken zijn. Dit speelt ook nu bij de vraagtekens die rondom de ‘gewone’ griepprik zijn ontstaan. Het opkomen van een nieuw soort griep, die mogelijk kan uitgroeien tot een pandemie, brengt begrijpelijkerwijs veel zorgen met zich mee. Vanuit de pers en vanuit de politiek is er daarom veel aandacht voor de aanpak van een uitbraak van zo’n soort ziekte. Om paniek en argwaan te voorkomen, vind ik dat iedereen die betrokken is bij het constateren van zo’n uitbraak en bij het advies over hoe daarmee moet worden omgegaan, dat in volledige openbaarheid moet doen. Door er snel en eerlijk over te communiceren kan paniek voorkomen worden. Daarnaast moet natuurlijk alle schijn van belangen¬verstrengeling voorkomen en uitgesloten worden.”

Roel Coutinho

Hun wetenschappelijke staat van dienst is onbetwist, maar door de beeldvorming zijn niet langer geschikt om het volk te waarschuwen tegen epidemieën. Viroloog Ab Osterhaus en epidemioloog Roel Coutinho moeten daarom volgens HP/De Tijd plaatsmaken voor een nieuwe griepgoeroe. Coutinho zal ‘frisse stemmen’ met open armen verwelkomen, maar gelooft er niks van dat het publiek hem niet meer serieus neemt.

Overdreven. Dat vindt Roel Coutinho, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb), van de stelling dat het griepvaccin niet werkt. “Die verhalen zijn vooral gebaseerd op studies die methodologisch heel streng zijn en feitelijk alleen rekening houden met gerandomiseerde onderzoeken. Uit die studies blijkt dat de beschermingsgraad vaak niet kan worden aangetoond bij risicogroepen, zoals ouderen. Deze zogeheten Cochrane-studies houden geen rekening met andere studies uit de praktijk die wél een effect aantonen. In het algemeen is de bescherming tussen de dertig en zeventig procent, afhankelijk van de ‘match’ tussen het vaccin en de circulerende influenza-stam. Er worden nog steeds levens door gered.”
Het is niet zo eenvoudig de werkzaamheid van het griepvaccin te bepalen, aldus Coutinho: “Het griepvaccin is gebaseerd op de virusstammen die driekwart jaar eerder rondwaren. In die periode kunnen mutaties optreden. Dat betekent dat de werking dus niet elk jaar gelijk is, afhankeklijk van het aantal veranderingen in het virus. Wij weten niet precies hoeveel levens er per jaar gered worden. Ook is er geen aangiftesysteem voor griep of voor ziekenhuisopnames door griep in Nederland. Over de werkzaamheid van het griepvaccin is al jaren wetenschappelijke discussie, maar uiteindelijk zijn alle internationale adviesorganen tot dezelfde conclusie gekomen: het is zinvol om risicogroepen tegen influenza te vaccineren.”

Veel geld
De roep om degelijk wetenschappelijk onderzoek naar de werkzaamheid van de griepprik wordt steeds luider, want het kost de samenleving jaarlijks veel geld. Maar naast de praktische bezwaren die aan zo’n onderzoek kleven, moet je je ook de vraag stellen of het vanuit ethisch oogpunt wel verantwoord is. Roel Coutinho meent van niet: “De wetenschappelijk geaccepteerde manier voor zo’n onderzoek is een gerandomiseerde studie. Dat betekent dat je een grote groep kwetsbare mensen niet gaat vaccineren, terwijl er zeer sterke aanwijzingen zijn dat vaccinatie wél werkt. Bovendien zeggen de resultaten over één jaar weinig, omdat de werking van jaar tot jaar varieert. Dus moet je de studie een aantal jaren laten lopen en dat is erg kostbaar. Het is beter om geld te steken in onderzoek naar een beter vaccin. We hebben dringend behoefte aan een griepvaccin dat breder werkt, tegen meer verschillende stammen.”
De rol van de farma binnen deze discussie ligt al tijden onder de loep. Wetenschappers die betrokken zijn bij het vaccinatie-advies, hebben banden met bedrijven en zouden om die reden extra aandringen op het inenten van grote groepen mensen. Coutinho erkent dat die banden er zijn, maar gelooft dat er voldoende interne controle is om tot objectieve adviezen te komen. “Het klopt dat in die commissies mensen zitten die ook werken met farmaceutische bedrijven. Maar we hebben de kennis van die onderzoekers wél nodig, want zij zijn juist degenen die goed op de hoogte zijn. Daarom zitten er ook altijd mensen bij die geen band hebben met de industrie, om tegenwicht te bieden. Elke onderzoeker moet duidelijk aangeven waar sprake kan zijn van belangenverstrengeling, zodat het transparant is waar iedereen staat. Dat is de beste manier om tot een goed en wetenschappelijk betrouwbaar advies te komen.”

Zorgvuldig
“Mensen verliezen vaak uit het oog dat er een groot verschil is tussen de researchafdeling en de marketingafdeling van een farmabedrijf. Bij marketing moeten ze hun spullen pushen. Dat is een heel andere werkwijze dan bij onderzoek en ontwikkeling. Mijn indruk is dat onderzoekers van farmabedrijven in het algemeen zorgvuldig te werk gaan. Doen ze dat niet, dan komen ze in de problemen. Het is wel heel makkelijk om alles over één kam te scheren en te roepen dat het allemaal schurken zijn in de farmaceutische industrie.”
Het tijdschrift HP/De Tijd zoekt een nieuwe ‘griepgoeroe’. De bekende experts zouden na alle commotie niet meer serieus genomen worden. Coutinho, na een schaterlach: “Dat is een leuke gedachte. Ik ben er helemaal voor als er weer eens frisse stemmen opklinken, dat kan nooit kwaad. Maar ik denk niet dat het publiek mij niet meer serieus neemt. Ik heb geen banden met de farmaceutische industrie, hoef aan niemand anders verantwoording af te leggen. Je kunt nooit voorspellen hoe mensen reageren. Indertijd met de Mexicaanse griep was aanvankelijk iedereen in paniek. Toen het mee bleek te vallen, kwam het geroep dat het allemaal vreselijk overdreven was. Met alle complottheorieën erbij. Maar toen de griep toch naar Nederland kwam en er ook doden vielen, was het hele land weer direct in rep en roer en en stond men in de rij om zich te laten vaccineren. Het is onze taak vanuit het RIVM om het publiek goed te informeren op basis van de informatie die wij hebben. Dat heb ik altijd naar eer en geweten gedaan. En dat blijf ik doen.”